Saturday, July 17, 2010

NA AKT WESELNY 20

BIBLIOGRAFIA SŁOWNIKA:

1. M. Samuel Bogumił Linde, Słownik języka polskiego, t. 1-6, wyd. II, poprawione, Lwów 1860.
2. Słownik Polszczyzny XVI Wieku, red. Maria Renata Majenowa, t.1-32, Warszawa 1995.
3. Słownik języka polskiego, red. J.Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, t.1-8, Warszawa 1904.
4. Joël Schmidt, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, tłum. Bożena Sęk, Katowice 1992.
5. Jan Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Warszawa, 1969.
6. Wanda Markowska, Mity Greków i Rzymian, Warszawa 1968.
7. Internetowy herbarz polski, pobrane 24 III 2006 .
8. Słownik Języka Polskiego, red. Mieczysław Szymczak, t.1-3, wyd. IX, Warszawa 1994.
9. Kwintus Horacjusz Flakus, Dzieła wszystkie, t.1, tłum. i oprac. Oktawiusz Jurewicz, wyd. II, Warszawa 2000.
10. Leon Bożawola Romanowski, Rodowód Potockich hrabiów herbu Pilawa, z Podań Historycznych, z Autentyków, Pamiętników rodzinnych, Monografii i długoletnich własnych Studyów zebrany, Warszawa 1882.
11. Maria Marcinkowska, Lubomirscy - starostowie sądeccy i spiscy, Nowy Sącz 1998.
12. Maria Dernałowicz, Portret Familii, Warszawa 1982.
13. Polski Słownik Biograficzny, red. Bogusław Leśnodorski, Wrocław 1973, t. 17, 27, 28.
14. Marek Jerzy Manikowski, Ci wielcy Polacy to nasza rodzina (kręgi rodzinne niektórych wybitnych Polaków, posiadających biogramy w Polskim Słowniku Biograficznym), pobrane 9 V 2006

NA AKT WESELNY 19

w 158: rodna jabłonka – jabłonka, która rodzi dużo owoców;

winna macica – winna latorośl;

w 159: dostały – dojrzały, dorosły, będący w pełni rozwoju;

Już twe lata dostalsze doszły owej chwili… - podkreślanie dojrzałości panny młodej jest sprzeczne z jej bardzo młodym wiekiem. W chwili zamążpójścia Elżbieta była zaledwie kilkunastoletnią dziewczynką (przybliżona data urodzenia sugeruje, że mogła mieć zaledwie 12 lat);
w 163: Pilawa – herb rodziny Potockich z koroną i złotym lwem;
w 164: Mars – mitologiczny patron wszelkich sporów i waśni, bóg wojny;

buława – znak władzy hetmańskiej;

w 168: By z ciebie z wnuczętami piękne dziatki pośli – życzenia nie spełniły się, Elżbieta z Ignacym mieli tylko jedną córkę Krystynę, która zmarła bezpotomnie w wieku dwudziestu dwóch lat;
w 173: opaczny – przewrotny;
w 176: Czas – Chronos, bóg czasu, którego atrybutem była klepsydra.

NA AKT WESELNY 18

Frasowliwy o swojej wychowanki doli – pełen troski o los wychowanki;

w 154: sfornie – zgodnie;

w 155: z domu Eleonory – najprawdopodobniej chodzi o Elżbietę (Izabellę) z Czartoryskich Lubomirską(1736 - 1816) (patrz objaśnienie do w 73/74), matkę panny młodej, ważną postać w ówczesnym świecie polityki i kultury. Córka Augusta Czartoryskiego, jako dziecko zaprzyjaźniona z kuzynem Stanisławem Poniatowskim, później nawet zamierzała wyjść za niego za mąż, ale ojciec sprzeciwił się temu i w 1753 roku zmusił ją do małżeństwa ze Stanisławem Lubomirskim, jednym ze swoich stronników. Wydając Elżbietę za uboższego krewnego, August Czartoryski zachował pełną kontrolę nad córką. Elżbieta była zawsze niechętna temu małżeństwu, ale wspierała karierę polityczną męża. Twardo broniła również interesów ojca, ostro krytykując jego wrogów politycznych, a nawet intrygując przeciw królowi. Wciąż zaprzyjaźniona z Poniatowskim była jego główną powiernicą podczas romansu z Katarzyną Wielką. W 1759 roku udała się wraz z mężem w długą podróż, gdzie zabiegała o przychylność Austrii i Francji dla Familii oraz nabrała poloru światowej damy. Jako pierwsza dama rokoka, zbudowała sobie podmiejską rezydencję w dzisiejszym Mokotowie, zainspirowała budowę Teatru Narodowego w Warszawie i napisała książkę Pielgrzym w Dobromilu, czyli nauki wiejskie – popularny wykład historii Polski. Pośredniczyła w negocjacjach podczas konfliktu między Czartoryskimi a królem, ale znacznie straciła względy Poniatowskiego na rzecz niecierpianej przez siebie bratowej, Izabelli z Flemingów Czartoryskiej. Po chwilowym ochłodzeniu stosunków król i Izabella znowu zapewniali się wzajemnie o wiernej przyjaźni. Lubomirska Po śmierci ojca i męża stała się właścicielką lub dożywotnią dzierżawczynią pokaźnych dóbr. Uzależniła od siebie finansowo mężów trzech najstarszych córek: Ignacego (opisywanego w sielance) i Stanisława Potockich oraz Seweryna Rzewuskiego, płacąc im zamiast obiecanych posagów, po 8 procent, czyli 24 tys. zł. rocznie;

z dziadowskiego łona – potomek Augusta Czartoryskiego, stojącego wówczas na czele Familii.

NA AKT WESELNY 17

w 79: Pafu (łac. Paphos) – miasto na płd. zach. wybrzeżu Cypru, znane z prastarego kultu Wenus. Występujące w twórczości Horacego, min. w „Odzie XXX”. Nawiązywali do niego również twórcy barokowi – Szymon Zimorowic w „Roksolankach” i Kasper Twardowski w „Lekcjach Kupidynowych”;

w 80: płoche – tu: lekkie;

w 83: winna – tu: należna;

dań – danina;

w 84: cypryjska pani – Afrodyta, patrz objaśnienie do w 12;

w 86: szlija (szleja) – uprząż, parciane lub rzemienne pasy z postronkami zakładane koniowi na kark i pierś; tu: uprząż, którą Afrodyta zakłada gołąbkom na szyję;

w 90: wróżka – tu: wróżba;

w 91: flaga – burza;

w 92: bełt (bałt) – strzała;

w 95: Polluks (Polideukes) i Kastor – mitologiczni bracia, którzy kochali się tak bardzo, że nawet po śmierci zostali razem jako dwie jasno świecące na niebie gwiazdy;

w 100: domy książęce – patrz wyjaśnienie do w 77;
w 101: puklerz – okrągła, wypukła tarcza używana przez jazdę;

w 101/102: Postaw na puklerzu/ Możnym dawnych Jagiełłów, potomny rycerzu – sugestia, że Ignacy Potocki jest potomkiem Jagiełłów, której nie udało się zweryfikować, ponieważ dostępne drzewo genealogiczne Potockich nie sięga aż tak daleko wstecz. Może również chodzić o związek Potockiego z Wielkim Księstwem Litewskim, z którego pochodzili Jagiełłowie;
w 104: niepożyta – niepokonana, niezniszczona;
w 108: spór domów – konflikt między familią Czartoryskich, a Potockimi;

w 110: niepłona – niedaremna;

w 112: uf (ufiec) – hufiec;

w 115: przyrodzenie – natura;

w 116: jej sprawą – tu: za jej sprawą, z jej powodu;

w 122: chocia – chociaż;

w 125: łożnice – tu: najprawdopodobniej łożysko rzeki;

w 130: fortunny – szczęśliwy, błogosławiony;

w 134: Parnas – góra w Fokidzie, która w starożytności uchodziła za miejsce pobytu Muz, Apollona i Dionizosa; przebywali tam poeci i muzycy szukający natchnienia; umieszczenie Potockiego na Parnasie jest nawiązaniem do jego twórczości pisarskiej;

w 138: pod mądrą jego wodzą – z szyku zdania wynika, że Potocki ma świecić polskiej ziemi pod mądrą wodzą słońca. Nie jest to do końca jasne, ale najprawdopodobniej chodzi o podkreślenie wspaniałości pisarza Wielkiego Księstwa Litewskiego, który w dojrzalszym wieku ma jaśnieć jak gwiazda, czyli być chlubą ojczyzny;

w 141: padwan – pieśń miłosna;

w 144, 167: latorośl – młoda roślina;

w 145: nadgroda – nagroda;

w 146: karmia – karma, pokarm;

w 149: spółcześny – współczesny, czyli żyjący w tym samym czasie, co inny;

w 151: frasowliwy – frasobliwy, pełen troski;

NA AKT WESELNY 16

bajeczny – mitologiczny;

sny płonne greckich wieszczków – bezowocne przepowiednie greckich wieszczów;

w 28: pochodnią – forma biernika, dzisiaj: „pochodnię”;
w 32:płochość – tu: niestatek, nieostrożność;

w 41: siedlina (siadło) – gniazdo;

w 53/54: wiecznej upominkiem sprawy / Bok swój o bok zatoczył złocistej Srzeniawy – spotkanie żony to dla niego prezent od losu;
w 54: Srzeniawa (Szreniawa) – herb rodu Lubomirskich z koroną i pióropuszem;
w 60: nieprzeskoczny – tu: niemożliwy do uniknięcia;

w 65: ludzie – archaiczna forma biernika, ludzie;

to ciebie krwią dotyka – to jest z tobą związane więzami krwi, należy do Twojej rodziny;

w 70: babka, skąd ma pierwsze płeć niewieścia wzory/wiary i pobożności – Teresa z Mniszków Lubomirska (1700-1746), hrabina Zofia z Sieniawskich Czartoryska (1699-1771) lub Konstancja Podberezka (1680-1730), konkretna osoba jest trudna do ustalenia ze względu na przesadność dworskich pochwał, powodujących nieścisłość w określeniu rzeczywistych cech wymienianych osób;

w 71: ociec kochany - Stanisław Lubomirski (1720-1783) odziedziczył po ojcu szczupłą fortunę, którą znacznie powiększył dzięki swoim protektorom Czartoryskim i własnemu sprytowi. Zawsze wierny familii, poślubił w 1752 roku córkę Augusta, Izabellę Czartoryską. W czasie konfederacji barskiej wraz z Czartoryskimi sprzeciwiał się wezwaniu wojsk rosyjskich przeciw konfederatom i stał na stanowisku, że bierny opór pozwoli wymusić na Rosji daleko idące ustępstwa. Zmarł jako posiadacz łańcuckiego, wiśnickiego, konstantynowskiego, kuźmińskiego, gruszczyńskiego, oraz królewszczyzn: starostwa wiślickiego, lubocheńskiego i Wiśniowczyka; lub Eustachy Potocki (zm.1768 r.) cześnik wielki koronny, marszałek sejmu, generał artylerii litewskiej.
w 73/74: urodą zacna – o wiele wartej, wspaniałej urodzie;

w 73/74: matka z miłym sercem, nauką, urodą / Zacna – najprawdopodobniej chodzi o Elżbietę z Czartoryskich Lubomirską, która rzeczywiście była wykształconą, bywałą w świecie kobietą, słynącą z niegasnącej urody. Obdarzenie jej przymiotem „miłego serca” jest jednak zdecydowanie czysto dworskim komplementem niemającym zbyt wiele wspólnego z rzeczywistością, ponieważ matka panny młodej słynęła z trudnego, despotycznego charakteru, a ponadto nie znosiła swoich trzech najstarszych córek;

w 74: równe ciotki – ciotkami państwa młodych z obu stron były znane arystokratki, min. Anna żona Wacława Rzewuskiego, Anna Karolina Dąbska, hrabina Katarzyna Kossakowska, Pelagia Potocka;

w 75: zgodni wujowie – jednacy, odpowiedni; np. Adam Kazimierz Czartoryski (1734-1823), który wraz z żoną Izabellą stworzył w Puławach centrum polityczno-kulturalne oraz ufundował pismo „Monitor” w 1765 r.;

w 77: wielkie domy – wielkie rody Lubomirskich (z Czartoryskimi) i Potockich;